Co to jest otyłość?
Otyłość definiuje się jako nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, które może być szkodliwe dla zdrowia (1). Spośród różnych metod pomiaru i klasyfikacji otyłości najczęściej stosowany jest wskaźnik masy ciała (BMI). BMI oblicza się, dzieląc masę ciała w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu (kg/m2). W związku z tym wyróżnia się różne stopnie otyłości, które przedstawiono w poniższej tabeli (2):
| Stopień 1 | BMI między 30 a 35 kg/m² |
| Stopień 2 (ciężka otyłość) | BMI między 35 a 40 kg/m². |
| Stopień 3 (morbidly obese) | BMI większe niż 40 kg/m² |
W przypadku osób dorosłych Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa osoby z BMI większym lub równym 30 jako otyłe (1). Progresja do stanu otyłości wiąże się ze zmianą właściwości tkanki tłuszczowej i rozwojem przewlekłego, słabo nasilonego stanu zapalnego. Stan ten charakteryzuje się zwiększonym stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych w układzie krążenia, czynnikami prozapalnymi oraz aktywacją i infiltracją komórek odpornościowych w miejscach zapalenia (3). Ponadto otyłości często towarzyszy specyficzny profil dyslipidemii, którą definiuje się jako nieprawidłowość metaboliczną prowadzącą do zwiększonego stężenia cholesterolu i trójglicerydów we krwi, będącą jednym z głównych czynników ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca (4, 5).
Zagrożenia związane z otyłością
Pacjenci z otyłością są w grupie wysokiego ryzyka rozwoju wielu schorzeń, które mogą znacząco wpływać na ich codzienne życie, a także zwiększać ryzyko śmiertelności (3):
- Choroby układu krążenia, takie jak choroba wieńcowa, niewydolność serca, nadciśnienie tętnicze, udar mózgu, migotanie przedsionków i nagła śmierć sercowa (6).
- Zaburzenia żołądkowo-jelitowe, w tym choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa, dyspepsja czynnościowa, zespół jelita drażliwego, uchyłkowatość jelit, nieswoiste zapalenia jelit, zapalenie trzustki i nowotwory przewodu pokarmowego. Ponadto otyłość może negatywnie wpływać na odpowiedź na specyficzne leczenie zaburzeń żołądkowo-jelitowych (7).
- Cukrzyca typu 2, zwłaszcza gdy otyłość występuje w dzieciństwie i okresie dojrzewania, zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 u młodzieży i młodych dorosłych (8).
- Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe. Wpływ będzie zależał od stopnia otyłości. Główny problem w tym zakresie polega na obciążeniu układu mięśniowo-szkieletowego w miarę upływu czasu, co prowadzi głównie do deformacji i osłabienia kości i mięśni (3). Wśród możliwych schorzeń, które mogą z tego wynikać, są: choroba zwyrodnieniowa stawów, ból dolnego odcinka kręgosłupa, osteoporoza i reumatoidalne zapalenie stawów (9).
- Problemy z oddychaniem poprzez powodowanie zmian w mechanice płuc i ścian klatki piersiowej, które z kolei wywołują astmę i objawy podobne do astmy, takie jak duszność lub świszczący oddech (10).
- Problemy psychologiczne. W szczególności istnieje wzajemna zależność między depresją a otyłością. Otyłość zwiększa ryzyko wystąpienia depresji, a depresja może zapowiadać rozwój otyłości (11). Ponadto istnieje wiele szlaków łączących stres z otyłością (12).
- Rak. Otyłość jest czynnikiem ryzyka w przypadku kilku rodzajów raka, w tym raka piersi, okrężnicy, endometrium, jajnika, trzustki, wątroby i żołądka. Otyli pacjenci z chorobą nowotworową mają gorsze rokowania, gorzej reagują na standardowe leczenie i częściej niż osoby o prawidłowej wadze zapadają na chorobę przerzutową (13)..
- COVID-19. W wielu badaniach naukowych stwierdzono, że u osób z otyłością istnieje zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu choroby COVID-19 oraz zgonu z jej powodu (14).
Otyłość w liczbach
Według danych WHO, od 1975 r. liczba osób otyłych na całym świecie wzrosła prawie trzykrotnie. Ponadto, według najnowszych szacunków, w 2016 r. ponad 650 milionów dorosłych w wieku 18 lat i więcej było otyłych, co odpowiada 13% światowej populacji w tym przedziale wiekowym.
Większość ludności świata żyje w krajach, w których nadwaga i otyłość są przyczyną większej liczby zgonów niż niedowaga, definiowana jako wskaźnik BMI poniżej wartości uznawanej za zdrową.
Jeśli chodzi o otyłość u dzieci, to według danych WHO w 2016 roku 41 milionów dzieci poniżej piątego roku życia miało nadwagę lub było otyłych. W tym samym roku ponad 340 milionów dzieci i nastolatków (w wieku 5-19 lat) miało nadwagę lub było otyłych (1).
Jako przykład wzrostu częstości występowania otyłości w krajach rozwiniętych przedstawiamy wykres z badania przeprowadzonego w populacji Stanów Zjednoczonych (ryc. 1), gdzie w latach 1999-2000 do 2017-2018 częstość występowania otyłości wzrosła z 30,5% do 42,4%, a częstość występowania ciężkiej otyłości wzrosła z 4,7% do 9,2% (15).
Rycina 1. Tendencje w zakresie otyłości skorygowanej względem wieku oraz występowania poważnej otyłości wśród dorosłych w wieku 20 lat i starszych: Stany Zjednoczone, 1999-2000 do 2017-2018. (15)
Przyczyny
Otyłość jest chorobą wieloczynnikową, która może być spowodowana brakiem równowagi energetycznej, pewnymi chorobami genetycznymi, endokrynologicznymi lub niektórymi lekami.
- Brak równowagi energetycznej oznacza, że ilość kalorii (energii) uzyskanych z jedzenia i picia jest inna niż ilość kalorii zużywanych przez organizm. Gdy organizm przyjmuje więcej kalorii niż zużywa, magazynuje tłuszcz, co ostatecznie prowadzi do rozwoju otyłości (16).
- Jeśli chodzi o uwarunkowania genetyczne, stwierdzono, że kilka zespołów chorobowych o podłożu genetycznym wiąże się z rozwojem otyłości. Należą do nich zespół Pradera-Williego i zespół Bardeta-Bielda (17,18).
- Jeśli chodzi o zaburzenia endokrynologiczne, na uwagę zasługują m.in:
-
- Niedoczynność tarczycy, choć związek przyczynowy może być kontrowersyjny, ponieważ choć wiadomo, że niedoczynność tarczycy wiąże się z przyrostem masy ciała, badania przeprowadzone w ostatnich latach sugerują, że zmiany stężenia hormonu stymulującego tarczycę mogą być wtórne do otyłości (19).
- Zespół Cushinga – schorzenie spowodowane zaburzeniem równowagi hormonalnej, charakteryzujące się przede wszystkim nadmiarem kortyzolu (16).
- Niektóre nowotwory, takie jak craniopharyngioma, mogą prowadzić do ciężkiej otyłości, ponieważ rozwijają się w pobliżu części mózgu kontrolujących łaknienie (16).
- Wreszcie, otyłość może być spowodowana działaniami niepożądanymi niektórych leków, takich jak kortykosteroidy, leki przeciwnadciśnieniowe, przeciwhiperglikemiczne lub przeciwdepresyjne (20).
Czynniki ryzyka.
Czynniki ryzyka związane z otyłością mogą być niegenetyczne lub środowiskowe, takie jak brak aktywności fizycznej, wiek, niewłaściwe nawyki żywieniowe, a nawet brak snu, oraz genetyczne, głównie spowodowane pewnymi mutacjami genetycznymi występującymi w genach związanych z metabolizmem (21, 22). Istnieje coraz więcej dowodów na powiązanie interakcji gen-środowisko z otyłością. W wielu badaniach wykazano, że czynniki genetyczne w 40-70% wpływają na zmiany BMI (23). Ponadto istnieje kilka dietetycznych badań interwencyjnych, w których wykazano związek między odpowiedzią metaboliczną na dietę niskokaloryczną a kilkoma wariantami genetycznymi, zwłaszcza związanymi z otyłością, cukrzycą typu 2, metabolizmem i preferencjami żywieniowymi. Wyniki uzyskane w tych badaniach przemawiają za precyzyjnymi interwencjami żywieniowymi uwzględniającymi predyspozycje genetyczne poszczególnych osób.
Profilaktyka
Większości przypadków otyłości i związanych z nią schorzeń można zapobiec. Zalecenia WHO w tym zakresie są następujące: ograniczenie spożycia energii pochodzącej z tłuszczów i cukrów, zwiększenie spożycia owoców, warzyw, roślin strączkowych, pełnego ziarna i orzechów oraz regularna aktywność fizyczna (1). Poza tymi zaleceniami środki zapobiegawcze mogą się znacznie różnić w zależności od stopnia otyłości, predyspozycji i przyczyn otyłości, zwłaszcza w przypadkach, gdy przyczyna jest genetyczna.
24Genetyka i otyłość
Jeśli chodzi o zrównoważoną dietę, bardzo ważne jest uwzględnienie specyfiki każdego człowieka. Nutrigenetyka, definiowana jako dziedzina zajmująca się badaniem odpowiedzi na żywienie w zależności od genotypu, jest niezbędna do uwzględnienia tych cech. Dzięki testowi nutrigenetycznemu 24Genetics można zbadać u każdej osoby predyspozycje do utraty wagi, większą lub mniejszą skuteczność różnych rodzajów diety oraz inne czynniki związane z jedzeniem, takie jak skłonność do emocjonalnego jedzenia, podjadania lub spożywania słodyczy, a także wiele innych danych.
Ponadto sport jest kolejnym podstawowym czynnikiem w zapobieganiu i zwalczaniu otyłości. Aby w pełni wykorzystać sesje treningowe, należy je inteligentnie zaplanować, opierając się na znajomości naszych możliwości i ograniczeń. Test sportowy 24Genetics dostarcza informacji na temat profilu sercowo-naczyniowego, metabolicznego i mięśniowego oraz ryzyka wystąpienia urazów. Informacje te, wraz z poradami specjalistów, mogą pomóc w ustaleniu optymalnego trybu uprawiania sportu.
Bibliografia
1. Obesidad y sobrepeso [Internet]. [cited 2022 Feb 17]. Available from: https://www.who.int/es/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
2. Meldrum DR, Morris MA, Gambone JC. Obesity pandemic: causes, consequences, and solutions-but do we have the will? Fertility and sterility [Internet]. 2017 Apr 1 [cited 2022 Feb 18];107(4):833–9. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28292617/
3. Fruh SM. Obesity: Risk factors, complications, and strategies for sustainable long‐term weight management. Journal of the American Association of Nurse Practitioners [Internet]. 2017 Oct 1 [cited 2022 Feb 17];29(Suppl 1):S3. Available from: /pmc/articles/PMC6088226/
4. Trautwein EA, McKay S. The Role of Specific Components of a Plant-Based Diet in Management of Dyslipidemia and the Impact on Cardiovascular Risk. Nutrients [Internet]. 2020 Sep 1 [cited 2022 Feb 17];12(9):1–21. Available from: /pmc/articles/PMC7551487/
5. Musunuru K. Atherogenic Dyslipidemia: Cardiovascular Risk and Dietary Intervention. Lipids [Internet]. 2010 Oct [cited 2022 Feb 17];45(10):907. Available from: /pmc/articles/PMC2950930/
6. Koliaki C, Liatis S, Kokkinos A. Obesity and cardiovascular disease: revisiting an old relationship. Metabolism: clinical and experimental [Internet]. 2019 Mar 1 [cited 2022 Feb 17];92:98–107. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30399375/
7. Emerenziani S, Guarino MPL, Asensio LMT, Altomare A, Ribolsi M, Balestrieri P, et al. Role of Overweight and Obesity in Gastrointestinal Disease. Nutrients [Internet]. 2020 Jan 1 [cited 2022 Feb 17];12(1). Available from: /pmc/articles/PMC7019431/
8. la Sala L, Pontiroli AE. Prevention of Diabetes and Cardiovascular Disease in Obesity. International Journal of Molecular Sciences [Internet]. 2020 Nov 1 [cited 2022 Feb 18];21(21):1–17. Available from: /pmc/articles/PMC7663329/
9. Anandacoomarasamy A, Caterson I, Sambrook P, Fransen M, March L. The impact of obesity on the musculoskeletal system. International Journal of Obesity 2008 32:2 [Internet]. 2007 Sep 11 [cited 2022 Feb 22];32(2):211–22. Available from: https://www.nature.com/articles/0803715
10. Dixon AE, Peters U. The effect of obesity on lung function. Expert review of respiratory medicine [Internet]. 2018 Sep 2 [cited 2022 Feb 18];12(9):755–67. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30056777/
11. Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BWJH, et al. Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies. Archives of general psychiatry [Internet]. 2010 Mar [cited 2022 Feb 18];67(3):220–9. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20194822/
12. Tomiyama AJ. Stress and Obesity. Annual review of psychology [Internet]. 2019 Jan 4 [cited 2022 Feb 18];70:703–18. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29927688/
13. O’Flanagan CH, Bowers LW, Hursting SD. A weighty problem: metabolic perturbations and the obesity-cancer link. Hormone molecular biology and clinical investigation [Internet]. 2015 Aug 1 [cited 2022 Feb 21];23(2):47–57. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26167982/
14. Mohammad S, Aziz R, al Mahri S, Malik SS, Haji E, Khan AH, et al. Obesity and COVID-19: what makes obese host so vulnerable? Immunity and Ageing. 2021 Dec 1;18(1).
15. Hales CM, Carroll MD, Fryar CD, Ogden CL. Prevalence of Obesity and Severe Obesity Among Adults: United States, 2017-2018 Key findings Data from the National Health and Nutrition Examination Survey. 2017 [cited 2022 Feb 21]; Available from: https://www.cdc.gov/nchs/products/index.htm.
16. Overweight and Obesity | NHLBI, NIH [Internet]. [cited 2022 Feb 18]. Available from: https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/overweight-and-obesity
17. Forsythe E, Beales PL. Bardet-Biedl syndrome. European journal of human genetics : EJHG [Internet]. 2013 Jan [cited 2022 Feb 18];21(1):8–13. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22713813/
18. Tan Q, Orsso CE, Deehan EC, Triador L, Field CJ, Tun HM, et al. Current and emerging therapies for managing hyperphagia and obesity in Prader-Willi syndrome: A narrative review. Obesity reviews : an official journal of the International Association for the Study of Obesity [Internet]. 2020 May 1 [cited 2022 Feb 18];21(5). Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31889409/
19. Sanyal D, Raychaudhuri M. Hypothyroidism and obesity: An intriguing link. Indian journal of endocrinology and metabolism [Internet]. 2016 Jul 1 [cited 2022 Feb 18];20(4):554–7. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27366725/
20. Wharton S, Raiber L, Serodio KJ, Lee J, Christensen RAG. Medications that cause weight gain and alternatives in Canada: a narrative review. Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy [Internet]. 2018 [cited 2022 Feb 18];11:427. Available from: /pmc/articles/PMC6109660/
21. Heianza Y, Qi L. Gene-Diet Interaction and Precision Nutrition in Obesity. International journal of molecular sciences [Internet]. 2017 Apr 7 [cited 2022 Feb 18];18(4). Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28387720/
22. Hanson JA, Huecker MR. Sleep Deprivation. StatPearls [Internet]. 2022 [cited 2022 Feb 18]; Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31613456/
23. Willer CJ, Speliotes EK, Loos RJF, Li S, Lindgren CM, Heid IM, et al. Six new loci associated with body mass index highlight a neuronal influence on body weight regulation. Nature genetics [Internet]. 2009 Jan [cited 2022 Feb 21];41(1):25. Available from: /pmc/articles/PMC2695662/
